al-Sunan al-Kubra (al-Bayhaqi) 17944
✧ Those Whom the Leader Should Not Take to War Under Any Circumstances
Show the chain
( حَدَّثَنَا ) أَبُو عَبْدِ اللهِ الْحَافِظُ، ثَنَا أَبُو بَكْرٍ: أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ، ثَنَا [عُبَيدِ بنِ] عَبْدُ الْوَاحِدِ، ثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، ثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ: أَنَّ عَبْدَ اللهِ بْنَ كَعْبٍ قَائِدَ كَعْبٍ حِينَ عَمِيَ مِنْ بَنِيهِ، قَالَ: سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حَدِيثَهُ حِينَ تَخَلَّفَ، عَنْ رَسُولِ اللهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ: لَمْ أَتَخَلَّفْ، عَنْ رَسُولِ اللهِ ﷺ فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ إِلَّا فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ غَيْرَ أَنِّي تَخَلَّفْتُ عَنْ غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتِبِ اللهُ أَحَدًا حِينَ تَخَلَّفَ عَنْهَا إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللهِ ﷺ يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ اللهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ، وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللهِ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا كَانَ مِنْ خَبَرِي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْ رَسُولِ اللهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى، وَلَا أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَاللهِ مَا اجْتَمَعَتْ عِنْدِي قَبْلَهَا رَاحِلَتَانِ قَطُّ حَتَّى جَمَعْتُهُمَا تِلْكَ الْغَزْوَةَ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللهِ ﷺ يُرِيدُ غَزْوَةً يَغْزُوهَا إِلَّا وَرَّى بِغَيْرِهَا حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ غَزَاهَا رَسُولُ اللهِ ﷺ فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا، وَمَفَازًا، وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ عَدُوِّهِمْ، وَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُهُ، وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللهِ ﷺ كَثِيرٌ لَا يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ يُرِيدُ الدِّيوَانَ، قَالَ كَعْبٌ: فَمَا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ إِلَّا ظَنَّ أَنْ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْيٌ مِنَ اللهِ، وَغَزَا رَسُولُ اللهِ ﷺ تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلَالُ، فَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، وَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَيْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ، وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، وَأَقُولُ فِي نَفْسِي إِنِّي قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ إِذَا أَرَدْتُهُ، فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي حَتَّى اسْتَجَدَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ، فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جَهَازِي شَيْئًا، فَقُلْتُ: أَتَجَهَّزُ بَعْدَهُ يَوْمًا أَوْ يَوْمَيْنِ، ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ، فَغَدَوْتُ بَعْدَ أَنْ فَصَلُوا لِأَتَجَهَّزَ، فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، ثُمَّ غَدَوْتُ، ثُمَّ رَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ يَتَمَادَى بِي حَتَّى أَسْرَعُوا، وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ، وَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ، وَلَيْتَنِي فَعَلْتُ، فَلَمْ يُقَدَّرْ لِي ذَلِكَ، فَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللهِ ﷺ فَطُفْتُ فِيهِمْ أَحْزَنَنِي أَنِّي لَا أَرَى إِلَّا رَجُلًا مَغْمُوصًا فِي النِّفَاقِ، أَوْ رَجُلًا مِمَّنْ عَذَرَ اللهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ، فَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللهِ ﷺ حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ، قَالَ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ: مَا فَعَلَ كَعْبٌ ؟ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ: يَا رَسُولَ اللهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ يَنْظُرُ فِي عِطْفَيْهِ، فَقَالَ لَهُ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ: بِئْسَ مَا قُلْتَ: وَاللهِ يَا رَسُولَ اللهِ مَا عَلِمْنَا إِلَّا خَيْرًا، فَسَكَتَ رَسُولُ اللهِ ﷺ قَالَ كَعْبٌ: فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللهِ ﷺ قَدْ تَوَجَّهَ قَافِلًا مِنْ تَبُوكَ حَضَرَنِي هَمِّي، وَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ، وَأَقُولُ: بِمَاذَا أَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ غَدًا، وَأَسْتَعِينُ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رَأْيٍ مِنْ أَهْلِي، فَلَمَّا قِيلَ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ ﷺ قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ، وَعَرَفْتُ أَنِّي لَا أَخْرُجُ مِنْهُ أَبَدًا بِشَيْءٍ فِيهِ كَذِبٌ، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللهِ ﷺ قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ، فَصَلَّى فِيهِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَ الْمُخَلَّفُونَ، فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ، وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلًا، فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللهِ ﷺ عَلَانِيَتَهُمْ، وَبَايَعَهُمْ، وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَيَكِلُ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، فَجِئْتُهُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ: تَعَالَ. فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ: مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ ؟ فَقُلْتُ: بَلَى يَا رَسُولَ اللهِ إِنِّي وَاللهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا لَرَأَيْتُ أَنْ سَأَخْرُجُ مِنْ سَخَطِهِ بِعُذْرٍ، فَإِنِّي أُعْطِيتُ جَدَلًا، وَلَكِنْ وَاللهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثًا كَاذِبًا تَرْضَى بِهِ عَنِّي لَيُوشِكَنَّ اللهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلَيَّ وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَيَّ فِيهِ. إِنِّي لَأَرْجُو عَفْوَ اللهِ، لَا وَاللهِ مَا كَانَ بِي عُذْرٌ، وَاللهِ مَا كُنْتُ قَطُّ أَقْوَى، وَلَا أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ. قَالَ رَسُولُ اللهِ - ﷺ: أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ، قُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللهُ فِيكَ. فَقُمْتُ وَسَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلِمَةَ، فَقَالُوا: يَا كَعْبُ وَاللهِ مَا عَلِمْنَاكَ كُنْتَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا عَجَزْتَ أَنْ لَا تَكُونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللهِ ﷺ بِمَا اعْتَذَرَ إِلَيْهِ الْمُخَلَّفُونَ قَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللهِ ﷺ لَكَ. فَوَاللهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ، فَأُكَذِّبَ نَفْسِي، ثُمَّ قُلْتُ: هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي أَحَدٌ ؟ قَالُوا: نَعَمْ، رَجُلَانِ قَالَا مِثْلَ مَا قُلْتَ وَقِيلَ لَهُمَا مِثْلَ مَا قِيلَ لَكَ. فَقُلْتُ: مَنْ هُمَا ؟ قَالُوا: مُرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ الْعُمَرِيُّ، وَهِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ الْوَاقِفِيُّ، فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا أُسْوَةٌ فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا. وَنَهَى رَسُولُ اللهِ ﷺ عَنْ كَلَامِنَا الثَّلَاثَةِ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَاجْتَنَبَنَا النَّاسُ، وَتَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ فِي نَفْسِي الْأَرْضُ فَمَا هِيَ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَايَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وَأَجْلَدَهُمْ، وَكُنْتُ أَخْرُجُ، فَأَشْهَدُ الصَّلَاةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي: هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلَامِ عَلَيَّ أَمْ لَا ثُمَّ أُصَلِّي، فَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلَاتِي نَظَرَ إِلَيَّ، فَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَيَّ ذَلِكَ مِنْ جَفْوَةِ الْمُسْلِمِينَ تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَيَّ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ، فَوَاللهِ مَا رَدَّ عَلَيَّ السَّلَامَ، فَقُلْتُ لَهُ: يَا أَبَا قَتَادَةَ أَنْشُدُكَ اللهَ، هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ اللهَ وَرَسُولَهُ، قَالَ: فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ، فَنَشَدْتُهُ، فَسَكَتَ، قَالَ: فَعُدْتُ لَهُ، فَنَاشَدْتُهُ الثَّالِثَةَ، فَقَالَ: اللهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، فَفَاضَتْ عَيْنَايَ، وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ الْجِدَارَ، قَالَ: فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي بِسُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ الشَّامِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ: مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ حَتَّى إِذَا جَاءَنِي دَفَعَ إِلَيَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ، وَكُنْتُ كَاتِبًا، فَإِذَا فِيهِ: أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللهُ بِدَارِ هَوَانٍ، وَلَا مَضْيَعَةٍ، فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِيكَ. فَقُلْتُ حِينَ قَرَأْتُهَا: وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْبَلَاءِ، فَيَمَّمْتُ بِهِ التَّنُّورَ فَسَجَرْتُهُ بِهَا حَتَّى إِذَا مَضَتْ لَنَا أَرْبَعُونَ لَيْلَةً مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللهِ ﷺ فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللهِ ﷺ يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ، فَقُلْتُ: أُطَلِّقُهَا ؟ مَاذَا أَفْعَلُ بِهَا ؟ فَقَالَ: لَا، بَلِ اعْتَزِلْهَا، فَلَا تَقْرَبَنَّهَا، وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَيَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ فَقُلْتُ لِامْرَأَتِي: الْحَقِي بِأَهْلِكِ، فَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللهُ هَذَا الْأَمْرَ. قَالَ كَعْبٌ: فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللهِ إِنَّ هِلَالَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَتْ لَهُ خَادِمٌ، فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدُمَهُ ؟ قَالَ: لَا، وَلَكِنْ لَا يَقْرَبَنَّكِ، قَالَتْ: إِنَّهُ وَاللهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَيْءٍ، وَإِنَّهُ مَا زَالَ يَبْكِي مُذْ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِي هَذَا، فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي: لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللهِ ﷺ فِي امْرَأَتِكَ كَمَا أَذِنَ لِهِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ تَخْدُمُهُ، فَقُلْتُ: وَاللهِ لَا أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللهِ ﷺ وَمَا يُدْرِينِي مَا يَقُولُ لِي رَسُولُ اللهِ ﷺ إِنِ اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ، فَلَبِثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ حَتَّى كَمَلَتْ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نَهَى رَسُولُ اللهِ ﷺ عَنْ كَلَامِنَا، فَلَمَّا صَلَّيْتُ الْفَجْرَ صُبْحَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَأَنَا عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللهُ مِنَّا قَدْ ضَاقَتْ عَلَيَّ نَفْسِي، وَضَاقَتْ عَلَيَّ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى جَبَلِ سَلْعٍ: يَا كَعْبُ بْنَ مَالِكٍ أَبْشِرْ، فَخَرَرْتُ سَاجِدًا، وَعَرَفْتُ أَنَّهُ قَدْ جَاءَ الْفَرَجُ، وَأَذِنَ رَسُولُ اللهِ ﷺ بِتَوْبَةِ اللهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلَاةَ الْفَجْرِ، فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونِي، وَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَيَّ مُبَشِّرُونَ، وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَيَّ فَرَسًا، وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ، فَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ، وَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ إِلَيَّ مِنَ الْفَرَسِ، فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ ثَوْبَيَّ فَكَسَوْتُهُمَا إِيَّاهُ بِبُشْرَاهُ وَوَاللهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا، وَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللهِ ﷺ فَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنِّئُونِي بِالتَّوْبَةِ، يَقُولُونَ: لِيَهْنِكَ تَوْبَةُ اللهِ عَلَيْكَ، حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَقَامَ إِلَيَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّأَنِي، مَا قَامَ إِلَيَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، وَلَا أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ، قَالَ رَسُولُ اللهِ ﷺ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ:
أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُذْ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ. قُلْتُ: أَمِنْ عِنْدِكَ يَا رَسُولَ اللهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللهِ ؟ قَالَ: لَا، بَلْ مِنْ عِنْدِ اللهِ - تَبَارَكَ وَتَعَالَى -. وَكَانَ رَسُولُ اللهِ ﷺ إِذَا بَشَّرَ بِبِشَارَةٍ يَبْرُقُ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَلِذَلِكَ يُعْرَفُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَإِلَى الرَّسُولِ، قَالَ رَسُولُ اللهِ - ﷺ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ، فَقُلْتُ: فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللهِ إِنَّمَا نَجَّانِي بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ لَا أُحَدِّثَ إِلَّا صِدْقًا مَا بَقِيتُ، فَوَاللهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ ابْتَلَاهُ اللهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُذْ حَدَّثْتُ ذَلِكَ رَسُولَ اللهِ ﷺ أَحْسَنَ مِمَّا ابْتَلَانِي. مَا تَعَمَّدْتُ مُذْ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللهِ ﷺ إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَإِنِّي لَأَرْجُو أَنْ يَحْفَظَنِي اللهُ فِيمَا بَقِيَ، فَأَنْزَلَ اللهُ عَلَى رَسُولِهِ: لَقَدْ تَابَ اللهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللهِ إِلا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ. فَوَاللهِ مَا أَنْعَمَ اللهُ عَلَيَّ مِنْ نِعْمَةٍ بَعْدَ أَنْ هَدَانِي لِلْإِسْلَامِ أَعْظَمَ فِي نَفْسِي مِنْ صِدْقِي رَسُولَ اللهِ ﷺ يَوْمَئِذٍ أَنْ لَا أَكُونَ كَذَبْتُهُ، فَأَهْلِكَ كَمَا هَلَكَ الَّذِينَ كَذَبُوهُ؛ فَإِنَّ اللهَ قَالَ لِلَّذِينَ كَذَبُوهُ حِينَ نَزَلَ الْوَحْيُ شَرَّ مَا قَالَ لِأَحَدٍ، قَالَ اللهُ - تَبَارَكَ وَتَعَالَى: سَيَحْلِفُونَ بِاللهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللهَ لا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ، قَالَ كَعْبٌ: وَكُنَّا تَخَلَّفْنَا أَيُّهَا الثَّلَاثَةُ عَنْ أَمْرِ أُولَئِكَ الَّذِينَ قَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللهِ ﷺ حِينَ حَلَفُوا لَهُ فَبَايَعَهُمْ، وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَأَرْجَأَ رَسُولُ اللهِ ﷺ أَمْرَنَا حَتَّى قَضَى اللهُ فِيهِ، فَبِذَلِكَ قَالَ اللهُ - تَبَارَكَ وَتَعَالَى: وَعَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا وَلَيْسَ الَّذِي ذَكَرَ اللهُ تَخَلُّفَنَا عَنِ الْغَزْوِ، إِنَّمَا هُوَ تَخْلِيفُهُ إِيَّانَا، وَإِرْجَاؤُهُ أَمْرَنَا مِمَّنْ حَلَفَ وَاعْتَذَرَ، فَقَبِلَ مِنْهُ رَسُولُ اللهِ - ﷺ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ فِي الصَّحِيحِ عَنْ يَحْيَى بْنِ بُكَيْرٍ. سقط من الطبعة الهندية، والمثبت من نسخة البديعية.
Translation
Chain of narrators
- Abū ʿAbdullāh al-Ḥāfiẓ
- Abū Bakr Aḥmad b. Isḥāq
- ʿUbayd b. ʿAbd al-Wāḥid
- Yaḥyá b. Bukayr
- al-Layth
- ʿUqayl
- Ibn Shihāb
- ʿAbd al-Raḥman b. ʿAbdullāh b. Kaʿb b. Mālik
- ʿAbdullāh b. Kaʿb Qāʾid Kaʿb Ḥīn ʿAmī Min Banīh
- Kaʿb b. Mālik Yuḥaddith Ḥadīthah Ḥīn Takhallaf
- Rasūl Allāh ﷺ Fī Ghazwah Tabūk
- Kaʿb b. Mālik Lam Atakhallaf
- Rasūl Allāh ﷺ Fī Ghazwah Ghazāhā Qaṭ Illā Fī Ghazwah Tabūk Ghayr Annī Takhallaft
- Ghazwah Badr and Lam Yuʿātib Allāh Aḥad Ḥīn Takhallaf ʿAnhā Innamā Kharaj Rasūl Allāh ﷺ Yurīd ʿĪr Quraysh Ḥattá Jamaʿ Allāh Baynahum Wabayn ʿAduwwihim
- Ghayr Mīʿād Walaqad Shahidt Maʿ Rasūl Allāh ﷺ Laylah al-ʿAqabah Wamā Uḥib
- Lī Bihā Mashhad Badr Waʾin Kānat Adhkar Fī al-Nās Minhā Kān Min Khabarī Ḥīn Takhallaft
- Rasūl Allāh ﷺ Fī Ghazwah Tabūk Annī Lam Akun Qaṭ Aqwá Walā Aysar Minnī Ḥīn Takhallaft ʿAnh Fī Tilk al-Ghazwah Wa-al-Lh Mā Ājtamaʿat ʿIndī Qablahā Rāḥilatān Qaṭ Ḥattá Jamaʿtuhumā Tilk al-Ghazwah Walam Yakun Rasūl Allāh ﷺ Yurīd Ghazwah Yaghzūhā Illā Warrá Bighayrihā Ḥattá Kānat Tilk al-Ghazwah Ghazāhā Rasūl Allāh ﷺ Fī Ḥar Shadīd Wāstaqbal Safar Baʿīd Wamafāz Waʿadū Kathīr Fajallá Lilmuslimīn Amrahum Liyataʾahhabūā Uhbah ʿAduwwihim
- Biwajhih al--Adhī Yurīduh Wa-al-Muslimūn Maʿ Rasūl Allāh ﷺ Kathīr Lā Yajmaʿuhum Kitāb Ḥāfiẓ Yurīd al-Dīwān
- Kaʿb Famā a man Yurīd
- Yataghayyab Illā Ẓan
- Sayakhfá Lah Mā Lam Yanzil Fīh Waḥy Min Allāh Waghazā Rasūl Allāh ﷺ Tilk al-Ghazwah Ḥīn Ṭābat al-Thimār Wa-al-Ẓẓilāl Fatajahhaz Rasūl Allāh ﷺ Wa-al-Muslimūn Maʿah Waṭafiqt Aghdū Likay Atajahhaz Maʿahum Walam Aqḍ Shayʾ Waʾaqūl Fī Nafsī Innī Qādir
- Dhalik Idhā Aradtuh Falam Yazal Yatamādá Bī Ḥattá Āstajad Bi-al-Nnās al-Jid Faʾaṣbaḥ Rasūl Allāh ﷺ Wa-al-Muslimūn Maʿah Walam Aqḍ Min Jahāzī Shayʾ
- Atajahhaz Baʿdah Yawm Aw Yawmayn Thum Alḥaquhum Faghadawt Baʿd
- Faṣalūā Liʾatajahhaz Farajaʿt Walam Aqḍ Shayʾ Thum Ghadawt Thum Rajaʿt Walam Aqḍ Shayʾ Falam Yazal Dhalik Yatamādá Bī Ḥattá Asraʿūā Watafāraṭ al-Ghazw Wahamamt
- Artaḥil Faʾudrikahum Walaytanī Faʿalt Falam Yuqaddar Lī Dhalik Fakunt Idhā Kharajt Fī al-Nās Baʿd Khurūj Rasūl Allāh ﷺ Faṭuft Fīhim Aḥzananī Annī Lā Ará Illā a man Maghmūṣ Fī al-Nifāq Aw a man Mimman ʿAdhar Allāh Min al-Ḍuʿafāʾ Falam Yadhkurnī Rasūl Allāh ﷺ Ḥattá Balagh Tabūk
- Wahū Jālis Fī al-Qawm Bitabūk Mā Faʿal Kaʿb
- a man Min Banī Salimah Yā Rasūl Allāh Ḥabasah Burdāh Yanẓur Fī ʿIṭfayh
- Lah Muʿādh b. Jabal Biʾs Mā
- Wa-al-Lh Yā Rasūl Allāh Mā ʿAlimnā Illā Khayr Fasakat Rasūl Allāh ﷺ
- Kaʿb Falammā Balaghanī
- Rasūl Allāh ﷺ Qad Tawajjah Qāfil Min Tabūk Ḥaḍaranī Hammī Waṭafiqt Atadhakkar al-Kadhib Waʾaqūl Bimādhā Akhruj Min Sakhaṭih Ghad Waʾastaʿīn
- Dhalik Bikul Dhī Raʾy Min Ahlī Falammā Qīl In Rasūl Allāh ﷺ Qad Aẓal Qādim Zāḥ ʿAnnī al-Bāṭil Waʿaraft Annī Lā Akhruj Minh Abad Bishayʾ Fīh Kadhib Faʾajmaʿt Ṣidqah Waʾaṣbaḥ Rasūl Allāh ﷺ Qādim Wakān Idhā Qadim Min Safar Badaʾ Bi-al-Masjid Faṣallá Fīh Rakʿatayn Thum Jalas Lilnnās Falammā Faʿal Dhalik Jāʾ al-Mukhallafūn Faṭafiqūā Yaʿtadhirūn Ilayh Wayaḥlifūn Lah Wakānūā Biḍʿah Wathamānīn a man Faqabil Minhum Rasūl Allāh ﷺ ʿAlāniyatahum Wabāyaʿahum Wāstaghfar Lahum Wayakil Sarāʾirahum
- Allāh ʿAz Wajal Fajiʾtuh Falammā Sallamt ʿAlayh Tabassam Tabassum al-Mughḍab Thum
- Taʿāl Fajiʾt Amshī Ḥattá Jalast Bayn Yadayh
- Mā Khallafak Alam Takun Ābtaʿt Ẓahrak
- Balá Yā Rasūl Allāh Innī Wa-al-Lh Law Jalast ʿInd Ghayrik Min Ahl al-Dunyā Laraʾayt
- Saʾakhruj Min Sakhaṭih Biʿudhr Faʾinnī Uʿṭīt Jadal Walakin Wa-al-Lh Laqad ʿAlimt Laʾin Ḥaddathtuk al-Yawm Ḥadīth Kādhib Tarḍá Bih ʿAnnī Layūshikan Allāh
- Yuskhiṭak ʿAlay Walaʾin Ḥaddathtuk Ḥadīth Ṣidq Tajid ʿAlay Fīh Innī Laʾarjū ʿAfw Allāh Lā Wa-al-Lh Mā Kān Bī ʿUdhr Wa-al-Lh Mā Kunt Qaṭ Aqwá Walā Aysar Minnī Ḥīn Takhallaft ʿAnk
- Rasūl Allāh ﷺ Ammā Hadhā Faqad Ṣadaq Qum Ḥattá Yaqḍī Allāh Fīk Faqumt Wasār Rijāl Min Banī Salimah
- Ūā Yā Kaʿb Wa-al-Lh Mā ʿAlimnāk Kunt Adhnabt Dhanb Qabl Hadhā ʿAjazt
- Lā Takūn Āʿtadhart
- Rasūl Allāh ﷺ Bimā Āʿtadhar Ilayh al-Mukhallafūn Qad Kān Kāfiyak Dhanbak Āstighfār Rasūl Allāh ﷺ Lak Fawāllh Mā Zālūā Yuʾannibūnī Ḥattá Aradt
- Arjiʿ Faʾukadhhib Nafsī Thum
- Hal Laqī Hadhā Maʿī Aḥad
- Ūā Naʿam two men
- Mithl Mā
- Waqīl Lahumā Mithl Mā Qīl Lak
- Ūā Murārah b. al-Rabīʿ al-ʿUmarī Wahilāl b. Umayyah al-Wāqifī Fadhakarūā Lī a manayn Ṣāliḥayn Qad Shahidā Badr Fīhimā Uswah Famaḍayt Ḥīn Dhakarūhumā Wanahá Rasūl Allāh ﷺ
- Kalāminā al-Thalāthah Min Bayn Man Takhallaf ʿAnh Fājtanabanā al-Nās Wataghayyarūā Lanā Ḥattá Tanakkarat Fī Nafsī al-Arḍ Famā Hī al--Atī Aʿrif Falabithnā
- Dhalik Khamsīn Laylah Faʾammā Ṣāḥibāy Fāstakānā Waqaʿadā Fī Buyūtihimā Waʾammā
- Fakunt Ashab al-Qawm Waʾajladahum Wakunt Akhruj Faʾashhad al-Ṣalāh Maʿ al-Muslimīn Faʾusallim ʿAlayh Faʾaqūl Fī Nafsī Hal Ḥarrak Shafatayh Birad al-Salām ʿAlay Am Lā Thum Uṣallī Faʾusāriquh al-Naẓar Faʾidhā Aqbalt
- Ṣalātī Naẓar Ilay Faʾidhā al-Tafat
- Aʿraḍ ʿAnnī Ḥattá Idhā Ṭāl ʿAlay Dhalik Min Jafwah al-Muslimīn Tasawwart Jidār Ḥāʾiṭ Abū Qatādah Wahū Ibn ʿAmmī Waʾaḥab al-Nās Ilay Fasallamt ʿAlayh Fawāllh Mā Rad ʿAlay al-Salām
- Lah Yā Abū Qatādah Anshuduk Allāh Hal Taʿlamunī Uḥib Allāh Warasūlah
- Fasakat Faʿudt Lah Fanashadtuh Fasakat
- Faʿudt Lah Fanāshadtuh al-Thālithah
- Allāh Warasūluh Aʿlam Fafāḍat ʿAynāy Watawallayt Ḥattá Tasawwart al-Jidār
- Fabaynā
- Amshī Bisūq al-Madīnah Idhā Nabaṭī Min Anbāṭ al-Shām Mimman Qadim Bi-al-Ṭṭaʿām Yabīʿuh Bi-al-Madīnah
- Man Yadul
- Kaʿb b. Mālik Faṭafiq al-Nās Yushīrūn Lah Ḥattá Idhā Jāʾanī Dafaʿ Ilay Kitāb Min Malik Ghassān Wakunt Kātib Faʾidhā Fīh Ammā Baʿd Faqad Balaghanī
- Ṣāḥibak Qad Jafāk Walam Yajʿalk Allāh Bidār Hawān Walā Maḍyaʿah Wa-al-Ḥaq Binā Nuwāsīk
- Ḥīn Qaraʾtuhā Wahadhā Ayḍ Min al-Balāʾ Fayammamt Bih al-Tannūr Fasajartuh Bihā Ḥattá Idhā Maḍat Lanā Arbaʿūn Laylah Min al-Khamsīn Idhā Rasūl Rasūl Allāh ﷺ
- In Rasūl Allāh ﷺ Yaʾmuruk
- Taʿtazil Āmraʾatak
- Uṭalliquhā Mādhā Afʿal Bihā
- Lā Bal Āʿtazilhā Falā Taqrabannahā Waʾarsal
- Ṣāḥibay Bimithl Dhalik
- Liāmraʾatī al-Ḥaqī Biʾahlik Fakūnī ʿIndahum Ḥattá Yaqḍī Allāh Hadhā al-Amr
- Kaʿb Fajāʾat Āmraʾah Hilāl b. Umayyah Rasūl Allāh ﷺ
- Yā Rasūl Allāh In Hilāl b. Umayyah Shaykh Ḍāʾiʿ Laysat Lah Khādim Fahal Takrah
- Akhdumah
- Lā Walakin Lā Yaqrabannak
- Innah Wa-al-Lh Mā Bih Ḥarakah
- Shayʾ Waʾinnah Mā Zāl Yabkī Mudh Kān Min Amrih Mā Kān
- Yawmī Hadhā
- Lī Baʿḍ Ahlī Law Āstaʾdhant Rasūl Allāh ﷺ Fī Āmraʾatik Kamā Adhin Lihilāl b. Umayyah Takhdumuh
- Wa-al-Lh Lā Astaʾdhin Fīhā Rasūl Allāh ﷺ Wamā Yudrīnī Mā
- Lī Rasūl Allāh ﷺ In Āstaʾdhantuh Fīhā
- a man Shāb Falabitht Baʿd Dhalik ʿAshr Layāl Ḥattá Kamalat Lanā Khamsūn Laylah Min Ḥīn Nahá Rasūl Allāh ﷺ
- Kalāminā Falammā Ṣallayt al-Fajr Ṣubḥ Khamsīn Laylah
- Ẓahr Bayt Min Buyūtinā Fabaynā
- Jālis
- al-Ḥāl al--Atī Dhakar Allāh Minnā Qad Ḍāqat ʿAlay Nafsī Waḍāqat ʿAlay al-Arḍ Bimā Raḥubat
- Ṣawt Ṣārikh Awfá
- Jabal Salʿ Yā Kaʿb b. Mālik Abshir Fakharart Sājid Waʿaraft
- Qad Jāʾ al-Faraj Waʾadhin Rasūl Allāh ﷺ Bitawbah Allāh ʿAlaynā Ḥīn Ṣallá Ṣalāh al-Fajr Fadhahab al-Nās Yubashhirūnī Wadhahab Qibal Ṣāḥibay Mubashhirūn Warakaḍ a man Ilay Faras Wasaʿá Sāʿ Min Aslam Faʾawfá
- al-Jabal Wakān al-Ṣawt Asraʿ Ilay Min al-Faras Falammā Jāʾanī al--Adhī
- Ṣawtah Yubashhirunī Nazaʿt Thawbay Fakasawtuhumā Iyyāh Bibushrāh Wawāllh Mā Amlik Ghayrahumā Yawmaʾidh Wāstaʿart Thawbayn Falabistuhumā Wānṭalaqt
- Rasūl Allāh ﷺ Fatalaqqānī al-Nās Fawj Fawj Yuhanniʾūnī Bi-al-Ttawbah
- Ūn Liyahnik Tawbah Allāh ʿAlayk Ḥattá Dakhalt al-Masjid Faqām Ilay Ṭalḥah b. ʿUbaydullāh Yuharwil Ḥattá Ṣāfaḥanī Wahannaʾanī Mā Qām Ilay a man Min al-Muhājirīn Ghayruh Walā Ansāhā Liṭalḥah
- Rasūl Allāh ﷺ Wahū Yabruq Wajhuh Min al-Surūr
Machine translation, not reviewed
"Be glad of the best day that has passed over you since your mother bore you." I said: "Is that from you, O Messenger of Allah, or from Allah?" He said: "No, rather it is from Allah, Blessed and Exalted." When the Messenger of Allah ﷺ received good news, his face would shine until it was like a piece of the moon, and that was how it was recognised from him. When I sat before him, I said: "O Messenger of Allah, part of my repentance is that I should withdraw from my wealth as charity to Allah, the Mighty and Majestic, and to His Messenger." The Messenger of Allah ﷺ said: "Keep some of your wealth for yourself, for it is better for you." So I said: "Then I will keep my share of Khaybar." I said: "O Messenger of Allah, Allah saved me only through truthfulness, and part of my repentance is that I will speak only the truth as long as I live. By Allah, I know of no Muslim whom Allah has tested in truthfulness of speech, since I told that to the Messenger of Allah ﷺ, better than He has tested me. Since I mentioned that to the Messenger of Allah ﷺ until this day, I have not intentionally told a lie, and I hope that Allah will protect me in what remains. Then Allah revealed to His Messenger: {Certainly Allah has turned in forgiveness to the Prophet and the emigrants and the helpers who followed him in the hour of hardship, after the hearts of a group of them had nearly swerved; then He turned to them in forgiveness. Indeed He is Kind and Merciful to them. And to the three who were left behind, until the earth, for all its vastness, closed in on them, and their souls confined them, and they thought there was no refuge from Allah except in Him. Then He turned to them so that they might repent. Indeed Allah is the Accepting of repentance, the Merciful.} {O you who believe, fear Allah and be with the truthful.} By Allah, no blessing that Allah bestowed upon me after He guided me to Islam was greater in my soul than my truthfulness to the Messenger of Allah ﷺ that day, that I did not lie to him and so be destroyed as those who lied to him were destroyed. For Allah said of those who lied when revelation descended, the worst thing He said of anyone: {They will swear by Allah to you when you return to them, that you may leave them alone. So leave them alone; indeed they are impure, and their refuge is Hell, as recompense for what they used to earn. They swear to you so that you may be pleased with them. But if you are pleased with them, indeed Allah is not pleased with the defiantly disobedient people.} Ka'b said: "We three had stayed behind from the matter of those whose oaths the Messenger of Allah ﷺ accepted when they swore to him, so he gave them his allegiance and asked forgiveness for them, while the Messenger of Allah ﷺ deferred our matter until Allah decided it." Therefore Allah, Blessed and Exalted, said: {And to the three who were left behind.} What Allah mentioned was not our staying behind from the expedition, but rather His leaving us behind, and His deferring our matter, in contrast to those who swore oaths and made excuses, whom the Messenger of Allah ﷺ accepted." Narrated by Bukhari in the Sahih from Yahya ibn Bukayr. Omitted from the Indian edition; the bracketed text is from the Badi'iyyah manuscript.
No source translates this, so this English was written by a computer model. It can be wrong; rely on the Arabic. Report a problem below.
Grades by grader
No grade is recorded for this wording. Ask what scholars say about its grade
What scholars said about it
In their own words, as Hadith Unlocked records them. They are shown, not summarised into a grade.
- Ibn ʿAbd al-Barr
حديث كعب بن مالك في معنى حديث أبي لبابة وهو حديث متصل صحيح
machine translationThe ḥadīth of Kaʿb b. Mālik is similar in meaning to the ḥadīth of Abū Lubābah, and it is a connected (muttaṣil), authentic (ṣaḥīḥ) ḥadīth.
in al-Sunan al-Kubrā (al-Bayhaqī), p. 17944
Other narrations of this report
Narrators
- a well-known Companiond. during ʿAlī's caliphate, or in the days when ʿAlī b. Abī Ṭālib was killed, or in the year 51 AH, also said: 50 AH, and al-Wāqidī and Abū Ḥātim stated it definitivelyكَعْب بْن مَالِك الأَنْصَارِيصحابي مشهورسمعت
- Trustworthyd. 97, 98 or 89 AHعبد الله بن كعب بن مالكثقةأن
- Trustworthy, Scholard. in the reign of Sulaymān, or: Hishām b. ʿAbd al-Malikعبد الرحمن بن عبد الله بن كعب بن مالك الأنصاريثقة عالمعن
- The jurist and memorizer (ḥāfiẓ), whose eminence, precision and reliability are agreed upond. Ḍamrah b. Rabīʿah and others said: 123 AH. The nephew of al-Zuhrī and others said: 124 AH. Ibn Yūnus and others said: 125 AHالزهريالفقيه الحافظ ، متفق على جلالته وإتقانه وثبتهعن
- Trustworthy, Firmd. 141, 142 or 144 AHعقيل بن خالد الأيليثقة ثبتعن
- Trustworthy, Firm, Jurist, Imam, Well-Knownd. 175, 176 or 177 AHالليث بن سعدثقة ثبت ، فقيه إمام مشهورحدثنا
- Trustworthy (thiqah) in narrating from al-Layth, but they spoke critically about his hearing from Mālikd. 231 or 232 AHيحيى بن عبد الله بن بكير المخزوميثقة في الليث ، وتكلموا في سماعه من مالكحدثنا
- d. 285 AHعبيد بن عبد الواحد البزارحدثنا
- d. 342 AHأحمد بن إسحاق بن أيوب الصبغيحدثنا
- d. 403 or 405 AHالحاكمحدثنا
- d. 458 AHالبيهقي
Who each narrator was and how reliable, from hdith.com
Latin names and English verdicts with a dotted underline are machine translations, not reviewed.